Toespraak Gideon van Bergen op de Kristallnachtherdenking 2016

IMG_0076.03

Geachte aanwezigen,

 

Vanavond zijn wij allen bijeengekomen om de Kristallnacht te herdenken. De Kristallnacht was de eerste grote pogrom van de 20e eeuw in West-Europa, waarbij eens te meer duidelijk werd dat er ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, het joodse volk en de joden werden veracht.

Bij velen van ons zal de Kristallnacht, net als andere herinneringen aan de Holocaust,  gevoelens van droefheid oproepen. Maar naast deze gevoelens en de verschrikkingen die plaats hebben gevonden, vind ik het nog altijd moeilijk te beseffen dat er zo een grote mate van gevoelens van minachting  jegens een bepaalde groep mensen was. En dat daar bovendien naar gehandeld werd. Het zien van bepaalde groepen mensen als minder dan jezelf, of, als minder dan de groep waar je zelf bij hoort is een idee wat ik maar moeilijk kan bevatten.

Lees Verder →

Toespraak van minister president Mark Rutte bij de herdenking van Kristallnacht, Portugese synagoge Amsterdam, 9 november 2016

IMG_0138.01

‘10 november 1938.
Gisteren stonden de synagogen in brand.
Ze stonden in brand in Duitsland.
Ze stonden in brand in Oostenrijk.
Ze stonden in brand in Tsjecho-Slowakije. (…)
Overal op straat lagen verscheurde gebedenboeken, Torarollen en gebedssjaals. (…)
Nooit meer zal het orgel onze liederen op Shabbat begeleiden.
Er zal geen Shabbat meer zijn, geen heilige dagen, geen liederen.
Alleen thuis – als er nog een thuis is – zal moeder op vrijdagavond de kaarsen ontsteken en vader zal het dankgebed uitspreken voor brood en wijn.’

Dames en heren,

Op 23 september van dit jaar overleed in München op hoge leeftijd Max Mannheimer, holocaustoverlevende en decennialang een boegbeeld van de strijd tegen het antisemitisme.
De regels die ik net citeerde, komen uit zijn Spätes Tagebuch.
Er spreekt een schurend gevoel van verlatenheid uit, dat 78 jaar later nog altijd pijn doet.
Alleen al die woorden: ‘Er zal geen Shabbat meer zijn.’
Met de synagoge, stond ook  de toekomst in brand.
Met het brekende glas van Kristallnacht, brak ook een wereldbeeld.

De nacht van  9 op 10 november 1938 markeert een omslagpunt in de geschiedenis van de Jodenvervolging.
Het laatste flinterdunne restje terughoudendheid dat er nog was, werd definitief afgeworpen.
Openlijk geweld tegen Joden was vanaf dat moment toegestaan –  werd zelfs toegejuicht.
Rechteloosheid werd de nieuwe norm.
De ‘moord met voorbedachte rade’, zoals Presser de holocaust noemde, kon beginnen.

Kristallnacht was een omslagpunt, maar geen beginpunt.
Het sluipende antisemitische gif kreeg al eerder zijn funeste uitwerking.
In beroepsverboden, in de rassenwetten van Neurenberg, in maatschappelijke uitsluiting.
Stap voor stap werd een hele bevolkingsgroep ontmenselijkt, naar de rand van de samenleving gedwongen en uiteindelijk massaal vervolgd en in koelen bloede vermoord.

Het blijft nauwelijks te bevatten: hoe kon zo’n groot, zo’n onzegbaar kwaad ontstaan in een cultuur die ook Beethoven en Heinrich Böll voortbracht?
Verklaren kunnen we het misschien, want in de Europese geschiedenis lag antisemitisme altijd vlak onder de oppervlakte.
Maar begrijpen kunnen we het nooit.

Het absurde is ook niet te begrijpen.
Hoe beschaving en humaniteit in een mum van tijd konden verdwijnen.
Hoe ogenschijnlijk gewone mensen konden veranderen in beulen en moordenaars.
En hoe onmenselijk wreed het lot was dat de Joodse bevolking in Europa trof.
Daar houdt het verstand op en resteren alleen stilte en verbijstering.

En wij weten achteraf: de Kristallnacht is ook buiten Duitsland een nacht van schaamte.
Want hoewel de internationale verontwaardiging groot was, bleef de praktische hulp en steun beperkt.
Ook vanuit ons land was die mondjesmaat.
De realiteit is: veel Duitse Joden zochten na november 1938 een uitweg, slechts weinigen werd die geboden.
En wij, die de afloop van de geschiedenis kennen, wij buigen ons hoofd.

Op 10 november 1938, was Max Mannheimer 18 jaar oud.
Hij zette zijn lange en veelbewogen leven in het teken van de herinnering aan de gruwelijkheden, die aan bijna al zijn familieleden het leven kostten.
Zijn broer en hijzelf overleefden de kampen ternauwernood.
Die herinnering levend houden, om nieuwe gruwelijkheden te voorkomen – dat beschouwde hij als zijn opdracht.
En het is ook onze opdracht.

Door te herdenken, bewijzen wij eer aan de slachtoffers van toen.
Maar we spreken ook uit dat we waakzaam zijn in het hier en nu.
Tegen het antisemitisme, dat nog altijd vlak onder de oppervlakte ligt.
Tegen discriminatie en uitsluiting van bevolkingsgroepen.
Tegen onverdraagzaamheid.

Dat is een voortdurende strijd, die we moeten blijven voeren.
Want, helaas, ze zijn er: de spreekkoren in het voetbalstadion, de synagoges die worden beklad met anti-Joodse leuzen, de dreigementen tegen Joodse organisaties en mensen met een keppeltje op hun hoofd.
Kristallnacht waarschuwt ons: we mogen het nooit gewoon gaan vinden.
Want in het kleine en gewone, in de gewenning aan steeds een stap verder, daarin schuilt het grootste kwaad.
En dus blijven wij ons verweren.
We blijven ons hardop uitspreken.
En we blijven het verleden herdenken – om de toekomst te bewaken.

Dames en heren,

Deze markante synagoge, die door de eeuwen heen elke storm doorstond – zelfs de allerergste – bewijst dat het goede, het ware, het echte uiteindelijk krachtiger is dan het kwaad.
En die hoopvolle boodschap klinkt ook door in de nagelaten aantekeningen van Max Mannheimer.
Ik citeer hem nog één keer, 10 november 1938.

‘Ze smeten de gebedenboeken, de Torarollen en de sjaals uit de synagoge op straat.
En morgen kunnen ze die ook uit onze huizen gooien.
En toch, voor mijn moeder zou dat niets veranderen.
Zij kan de teksten uit haar hoofd opzeggen.’

Dames en heren, wat in het hart van mensen zit, is sterker dan blinde haat.
Dank u wel.

Herdenken als primaire verantwoordelijkheid

Het Centraal Joods Overleg vindt het belangrijk dat de Holocaust in Nederland herdacht wordt. Op 4 mei organiseert het Nationaal Comité 4 en 5 mei de jaarlijkse Nationale Herdenking op de Dam. Tijdens deze Herdenking worden de Nederlandse oorlogsslachtoffers “Allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, en daarna in oorlogssituaties en bij vredesoperaties”, herdacht.

De Nationale Herdenking op 4 mei op de Dam heeft een nationaal karakter omdat de herinneringen van alle groepen slachtoffers en gebeurtenissen die door het jaar heen op verschillende momenten en plaatsen worden herdacht samenkomen.  Alle slachtoffers worden gezamenlijk herdacht.

Het Centraal Joods Overleg organiseert zelf elk jaar op 9 november de Kristallnachtherdenking en verder zijn we betrokken bij de organisatie van de Jom ha Sjoa herdenking. De organisatie van de Nationale Holocaust Herdenking ligt in handen van het Auschwitz Comité. Tijdens deze herdenkingen wordt er in principe alleen bij de joodse slachtoffers stilgestaan.

Holocaust onderwijs
Herdenken gaat om stilstaan bij de slachtoffers. Maar ook om voorlichting en educatie.  In het curriculum van het basis en voortgezet onderwijs moet voor Holocaust onderwijs aandacht zijn en blijven. Leraren hebben de belangrijke taak om het verhaal van de oorlog in al zijn facetten over te brengen. Het gaat er om jongeren te confronteren met de weerzinwekkende geschiedenis, maar ook met de keuzes die ze zelf kunnen maken rond vrijheid en democratie. Het feit dat sommige docenten een les over de Holocaust niet durven of kunnen geven uit vrees voor de reacties van leerlingen is onaanvaardbaar. De zogenaamde ‘handelingsverlegenheid’ bij docenten moet worden aangepakt. Het Ministerie van Onderwijs en partners spelen daarin een cruciale rol. Het CJO spreekt hierover regelmatig met betrokken partijen.

Slachtoffers en daders
Regionale 4 en 5 mei comités lijken zich soms geheel los te bewegen van hetgeen het Nationaal Comité 4 en 5 mei als beleid voert. Tijdens (veelal) lokale herdenkingen worden slachtoffers en daders gelijkgesteld en streeft men naar ‘verzoening’. Dit is een onwenselijke tendens. Het CJO vindt dat dit het lot van de slachtoffers miskent. Het is respectloos en harteloos naar hen die zijn omgekomen, de overlevenden en nabestaanden.  Regionale comités en overheden moeten het uitgangspunt van het Nationaal Comité 4 en 5 mei gebruiken als leidraad. We moeten er voor waken de geschiedenis niet te vervalsen door daders en slachtoffers onder dezelfde noemer te willen herdenken.

Kristallnachtherdenking

Op 9 november 1938 vond in Nazi Duitsland de Kristallnacht plaats. Deze explosie van antisemitisch geweld vormde het begin van de complete uitsluiting en uiteindelijk de volledige vernietiging van miljoenen Europese joden. Het Centraal Joods Overleg herdenkt elk jaar op 9 november de Kristallnacht in de Portugese synagoge te Amsterdam. Vanwege de gebeurtenissen van toen, maar vooral ook omdat we ons zorgen maken over de wijze waarop antisemitisme en racisme zich in deze tijd opnieuw manifesteren.

De afgelopen jaren spraken onder andere burgemeester Eberhart van der Laan, Burgemeester Job Cohen en Minister Lodewijk Asscher de aanwezigen toe. Na afloop van de herdenking in de synagoge vindt een kranslegging plaats bij de Hollandsche Schouwburg. Voor meer informatie over de aankomende Kristallnachtherdenking klik Kristallnachtherdenking 2015

Jom Hasjoa

Op Jom Hasjoa, de dag van de Sjoa (Hebreeuws voor vernietiging), herdenkt de joodse gemeenschap over de gehele wereld de slachtoffers van de naziterreur. Jom Hasjoa valt op 27 nisan in de Hebreeuwse kalender. Op deze dag kwamen in 1943 de joden in het getto van Warschau in opstand tegen de nazi’s. In Nederland vindt de herdenking plaats in de Hollandsche Schouwburg te Amsterdam.

De Jom Hasjoa-herdenking valt dit jaar op donderdag 16 april 2015. De herdenking wordt  georganiseerd onder de auspiciën van het Centraal Joods Overleg.

Deelnemende organisaties:
Beit Ha’Chidush; B’nai B’rith Loge Hilleel; Bné Akiwa; Centraal Joods Overleg; Federatie Nederlandse Zionisten; Haboniem-Dror beHolland; Hollandsche Schouwburg; Ijar; Jong LJG; JONAG; Joods Maatschappelijk Werk; Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam; Maccabi Nederland; Masorti Almere-Weesp; Nederlands Auschwitz Comité; Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap; Nederlands-Israëlitische Hoofd Synagoge; Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom; Portugees-Israëlitisch Kerkgenootschap; Stichting Jeugd Alijah Nederland; Verbond Belangenbehartiging Vervolgingsslachtoffers; Vereniging Joodse OorlogsKinderen; Vrienden van Yad Vashem Nederland; WIZO Nederland.

International Holocaust Memorial Day en Nationale Holocaust Herdenking

International Holocaust Memorial Day
In de jaren ‘90 van de vorige eeuw werd de bevrijdingsdag van Auschwitz uitgeroepen tot herdenkingsdag van alle slachtoffers van de Nazi’s. In 2005 riep de voorzitter van de Verenigde Naties op tot het instellen van Holocaust Memorial Day rond de herdenkingsdag op 27 januari. Wereldwijd worden op Holocaust Memorial Day de slachtoffers herdacht van de Holocaust en andere genociden.

Elk jaar in januari worden in heel Nederland activiteiten georganiseerd op scholen, universiteiten, in herinneringscentra, bij monumenten, in bibliotheken en in buurthuizen. Jongeren spreken zich uit tegen discriminatie en uitsluiting en leren over vervolging en massamoord tijdens de Holocaust en andere genociden.

De Nationale Holocaust Herdenking
Als versterking van de 4 mei herdenking, en reactie op het uitroepen van de International Holocaust Memorial Day  waarmee de Verenigde Naties de herinnering aan de Holocasust wereldwijd levend wensen te houden en lidstaten opriepen in educatie aandacht te besteden aan de Holocaust heeft Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport mevrouw van Veldhuizen van Zanten-Hyllner in januari 2012 de Nationale Holocaustherdenking aangemerkt als plechtige sluitstuk van de activiteiten die er in de week van de internationale Holocaust Day aan vooraf gingen.

Het Nederlands Auschwitz Comité organiseert elk jaar op de laatste zondag in januari de Nationale Holocaust Herdenking bij het Spiegelmonument ‘Nooit Meer Auschwitz’ in het Wertheimpark in Amsterdam. De organisatie van de Nationale Holocaust Herdenking krijgt practische ondersteuning bij het organiseren van de Holocaust herdenking van het Comité 4 en 5 mei.De Nationale Holocaust Herdenking valt altijd rond de International Holocaust Memorial Day.

Holocaust Namenmonument Nederland

Het Nederlands Auschwitz Comité is voornemens in Amsterdam een monument op te richten voor de 102.000 slachtoffers van de Holocaust. Het Monument geeft alle namen van de Nederlandse Holocaustslachtoffers die geen graf hebben. Alle namen van Joden, Sinti en Roma die vanuit Nederland zijn vervolgd en gedeporteerd, alsmede gedeporteerde Nederlandse Joden woonachtig in andere landen, die in naziconcentratie- en vernietigingskampen zijn vermoord, alsook zij die zijn omgekomen door honger of uitputting tijdens transporten en dodenmarsen en waar geen graf van bekend is. Daarmee krijgt Nederland een tastbaar gedenkteken waar 102.000 Joden en 220 Sinti en Roma zowel individueel als collectief kunnen worden herdacht.

Het Centraal Joods Overleg zit in het Comité van Aanbeveling.

Voor meer informatie over het namenmonument klik hier: www.holocaustnamenmonument.nl