Vanavond herdenken we de Kristallnacht. Het betekent veel dat u hier bent, in onze Snoge. Sinds 1675 komen Joden hier samen. Om te davenen (te bidden), te leren, te vieren en te rouwen. Dit gebouw heeft de oorlog doorstaan. De meeste mannen, vrouwen en kinderen die hier kwamen, niet. Nog steeds zijn er veel lege stoelen. En al jaren staat er, net als vandaag, bewaking voor de deur.
Ik wil in het bijzonder welkom heten minister-president Rob Jetten, vicepremier en minister van Defensie Dilan Yeşilgöz, minister van Justitie en Veiligheid David van Weel, de vicevoorzitters van de Eerste en Tweede Kamer, de burgemeesters van Amsterdam Femke Halsema en van Amstelveen Tjapko Poppens, ambassadors and excellencies, leden van het parlement, wethouders, bestuurders van Joodse en niet-Joodse organisaties, en natuurlijk alle anderen hier aanwezig.
De aanwezigheid van de premier en andere bewindslieden laat zien dat het kabinet betrokken is bij de Joodse gemeenschap. Dat is belangrijk. Zeker nu, nu Joods leven in Nederland steeds meer onder druk staat.
Minister-president, ik wil u nadrukkelijk bedanken dat u niet bent ingegaan op de eisen van de organisatoren van de anti-Israel-demonstratie van gisteren. Die eisen komen er direct of indirect erop neer dat Israel van de kaart wordt geveegd.
Dames en heren, geachte aanwezigen,
We staan opnieuw stil bij de nacht van 9 op 10 november 1938. De nacht waarin in Duitsland en Oostenrijk synagogen in brand werden gestoken, Joodse winkels en woningen werden vernield, Joden werden mishandeld en vermoord, en tienduizenden Joodse mannen werden afgevoerd naar concentratiekampen. Een pogrom. De voorbode van de moord op zes miljoen Joden.
Sinds het begin van de jaren negentig herdenken we de Kristallnacht. De aanleiding was de realiteit van destijds: de toename van extreemrechts en racistisch geweld in Europa.
Deze herdenking is dus altijd meer geweest dan terugkijken. Het is elk jaar het moment om te zeggen: let op, de signalen zijn er weer. We herdenken om te voorkomen dat het opnieuw gebeurt. Althans, dat is wat we elk jaar zeggen. Maar waarom zien we het dan niet, als het voor onze ogen plaatsvindt? Wat is herdenken eigenlijk waard als we vandaag wegkijken?
De Amerikaanse schrijfster Dara Horn legt in haar nieuwste boek, The Final Solution to the Jewish Question, uit hoe antisemitisme zich al tweeduizend jaar aanpast aan zijn tijd. Steeds weer worden Joden beschuldigd van wat een samenleving op dat moment als het grootste morele kwaad ziet.
In een christelijke samenleving zijn Joden de moordenaars van Jezus. Breekt de pest uit? Dan hebben Joden de waterputten vergiftigd. Voor nationalisten zijn Joden landverraders. Voor communisten zijn we kapitalisten, voor kapitalisten zijn we communisten.
De vorm verandert. Het patroon blijft hetzelfde. De leugens worden net zo lang herhaald tot niemand er nog aan durft te twijfelen: Joden zijn de ander. De vijand. Het grote gevaar.
Zo worden uitsluiting en vervolging niet alleen gerechtvaardigd, ze worden een morele plicht. Lang dachten we dat dit schimmen uit het verleden waren. Uit de Middeleeuwen. Uit 1492, uit 1938. Iets voor de geschiedenisboeken. We hebben ons vergist. Het patroon is springlevend.
Dat bleek in de dagen na 7 oktober, na de laffe aanval van de terroristen van hamas op Israel, op Simchat Torah. Een aanval waarbij weerloze burgers werden afgeslacht, verminkt, verkracht, verbrand, onthoofd en ontvoerd. De schok was enorm, maar van korte duur. Binnen enkele dagen werden slachtoffer en dader omgedraaid. Niet hamas, maar Israel was schuldig. De terroristen van een organisatie die de vernietiging van Joden in haar handvest heeft staan, werden ineens ‘vrijheidsstrijders’ genoemd. Een pogrom als daad van verzet. We hebben het helaas eerder gezien.
Ook het beeld van Israel als ultieme onderdrukker is niet nieuw. Wit, koloniaal, racistisch. En bovenal: genocidaal. Dat laatste woord is met opzet gekozen. Genocide geldt namelijk als het grootste morele kwaad van onze tijd. Het volk dat symbool staat voor de slachtoffers van genocide, krijgt nu zelf het verwijt genocide te plegen. Laat er geen misverstand over bestaan. Elke oorlog is verschrikkelijk. Ook deze. De beelden uit Gaza, van verwoeste wijken en van kinderen tussen het puin, laten niemand onberoerd. Ook mij niet.
Maar ‘genocide’ is geen synoniem voor ‘oorlog’ of voor ‘veel doden’. De definitie is helder: de intentie om een volk te vernietigen, omdat het dát volk is. Het geldt als de ergst denkbare misdaad. Of daarvan sprake is, bepaalt een rechter. Niet demonstranten vol haat. Niet politici. Niet journalisten.
Dat de uitersten van het politieke spectrum, de Jodenhaters van extreemlinks, de antisemieten van extreemrechts en religieus gedreven islamisten, de genocideleugen zouden omarmen, was te verwachten.
Verbazingwekkender, maar vooral zorgwekkender is hoe snel die leugen zich als feit in onze samenleving heeft genesteld.
Alles moet wijken voor dat frame. Gaza is in Nederland het nieuwe morele ijkpunt. In talkshows, op universiteiten, in de cultuursector. Steeds dezelfde vraag aan Joden. Wat vind jij van Netanyahu? Wat vind jij van Gaza? En de belangrijkste vraag: erken je dat Israel genocide pleegt? Net als bij eerdere beschuldigingen worden ‘de Joden’ collectief verantwoordelijk gehouden. En weer moet een leugen uitsluiting, vervolging en geweld tegen álle Joden rechtvaardigen. Alleen heten Joden nu geen Joden meer. Ze heten zionisten. Het nieuwe codewoord voor hetzelfde oude antisemitisme.
Die leugen marcheert inmiddels wekelijks door onze straten. En steeds krijgen we te horen: die protesten zijn niet tegen Joden gericht. Ze zijn niet antisemitisch. Ze zijn gericht tegen Israel. Tegen zionisten. Natuurlijk, niet alle demonstranten zijn antisemieten. Maar waarom worden de protesten zo vaak gehouden op dagen en plekken die voor Joden belangrijk zijn? Bij Joodse herdenkingen, bij monumenten die herinneren aan de oorlog, bij bijeenkomsten van Joodse organisaties en voorstellingen van Joodse artiesten?
Wat is er aan de hand in Nederland? Hoe kan het dat er in ons land wordt opgeroepen tot een Jodenjacht? Dat er brandbommen worden gegooid naar synagogen en Joodse scholen? Dat Joodse artiesten worden geweerd en lezingen, voorstellingen en tentoonstellingen met een Joodse connotatie worden gecanceld?
U vraagt zich misschien af wat dat met mij doet. Ik zal eerlijk zijn: ik word er heel boos van.
Er is inmiddels een wapenstilstand. En toch klonk gisteren weer in Amsterdam: ‘Geen geld voor genocide’. Elke keer dat die leus wordt uitgesproken, nestelt de leugen zich iets dieper. En dat is precies wat de organisatoren willen. Het gaat hun niet om een einde aan een oorlog of aan een vermeende genocide. Het gaat hun om het einde van Israel.
Dames en heren,
Het gaat hier om een conflict op ruim drieduizend kilometer afstand. Een conflict waar een gemeente niets over te zeggen heeft. Waar lokale politici niets aan kunnen veranderen. En toch kiezen ze partij. Ze herhalen de leugens, met het gezag van hun ambt.
Realiseren zij zich wat de consequentie daarvan is? Ik zal het u uitleggen. Stap voor stap.
Het begint met Israel. Het lijkt een protest tegen een staat. Tegen een regering. Tegen beleid. Maar het blijft niet bij Israel. Het gaat al snel over álle Israeli’s. Mensen die worden aangesproken op wat ze zíjn, niet op wat ze doen. Dan gaan ze nog een stap verder. Dan worden het ‘de zionisten’. Het codewoord waar ik het al over had: zionist staat hier gewoon voor Jood. En dan volgt de gevaarlijkste stap. Joden worden neergezet als genocideplegers. Als mensen met wie je niet meer wilt omgaan. Die je niet meer wilt uitnodigen. Die je geen podium meer wilt geven. Die je liever niet meer ziet. Wie aan deze ontwikkeling twijfelt, of er een theoretische discussie over wil voeren: kijk naar de realiteit in Nederland. Wie worden er in Arnhem, in Groningen, in Amsterdam aangesproken op deze zogenaamde genocide? Wij. De Joden.
In onze eigen stad. In onze straat. In de klas van onze kinderen. Wij worden uitgestoten en naar de marges van de samenleving geduwd.
De voorbeelden van de afgelopen jaren, maanden, weken en zelfs dagen kennen we en spreken boekdelen. En laat ik er meteen iets bij zeggen. Ja, de overgrote meerderheid van de Joden in Nederland is zionist. Net als heel veel andere Nederlanders. Want zionisme is niets anders dan de erkenning van het bestaansrecht van Israel. Van een veilige, onafhankelijke Joodse staat. En wie vandaag kijkt naar de toename van het antisemitisme in Nederland weet: zionisme en Israel zijn belangrijker dan ooit.
Keer op keer wordt ons verzekerd: ‘Nederland zonder Joden is Nederland niet.’ En vervolgens hangt er een rode lijn op een stadhuis. Hou toch op, dat gaat niet samen.
En weet u wat het gevolg zal zijn? Niet over honderd jaar. Maar nu. Onze jongeren en jonge gezinnen vertrekken. Juist de actieve. Juist diegenen die het Joodse leven hier dragen. En onze gemeenschap is klein. Heel klein, en heel kwetsbaar. Vierhonderd jaar Joods leven in Nederland. En over dertig, misschien vijftig jaar kan het zomaar voorbij zijn. Dan blijft er een museum over. Een plek waar schoolklassen komen kijken hoe het ooit was. In 2010 stelde Frits Bolkestein de vraag of er voor Joden nog wel een toekomst was in Nederland. Zijn woorden veroorzaakten destijds veel opschudding. Ik moet daar de laatste tijd vaak aan denken.
Maar Nederland is ook ons land. Wij zijn Nederlanders. Onze families wonen hier al generaties lang. Hier liggen onze wortels, hier liggen onze ouders en grootouders begraven. Hier hebben wij ons leven opgebouwd. Wij willen niet weg. Wij willen hier blijven. Niet als gasten die gedoogd worden, maar omdat wij hier thuishoren.
Met Pesach lezen we in de Haggada dat er in elke generatie iemand opstaat die ons wil vernietigen. Babyloniërs, Grieken, Romeinen, de Inquisitie, de nazi’s – zij kwamen en verdwenen. Wij zijn er nog. Verspreid over de hele wereld zijn we één volk gebleven. We lezen hetzelfde boek. We bidden dezelfde gebeden. We vieren elke week dezelfde sjabbat. In Amsterdam, in Jeruzalem, in New York, in Buenos Aires, en zelfs in Dubai.
Onze ouders en grootouders hebben ons geleerd dat het snel mis kan gaan. Wie zijn ogen opent, weet dat de signalen er zijn.
Natuurlijk zijn er ook mensen die zich wél uitspreken. Die opstaan voor de Joodse gemeenschap. Het zijn er veel. Maar nog altijd te weinig. En ze worden te weinig gehoord. Of monddood gemaakt door een kleine maar luidruchtige, agressieve en intolerante groep activisten.
Aan het begin vroeg ik: wat is herdenken eigenlijk waard als we vandaag wegkijken?
Het antwoord wordt niet hier gegeven, niet in deze Snoge. Niet met de woorden die hier vanavond klinken, hoe oprecht ook. Het antwoord wordt morgen gegeven. En in de dagen, weken en maanden daarna. Op de universiteiten, in het parlement, op ministeries, in gemeentehuizen, op redacties, in culturele instellingen, in vergaderkamers. Overal waar mensen moeten kiezen: verantwoordelijkheid nemen, of de andere kant op kijken.
In onze traditie kennen we de Pirkei Avot, de Spreuken der Vaderen. Bijna tweeduizend jaar oude wijsheid over hoe je een rechtvaardig leven leidt.
Rabbi Tarfon, een van de grote Joodse geleerden uit de tweede eeuw, leerde ons:
לֹא עָלֶיךָ הַמְּלָאכָה לִגְמֹר, וְלֹא אַתָּה בֶן חוֹרִין לְהִבָּטֵל מִמֶּנָּה.
“Het is niet aan jou om het werk te voltooien. Maar je bent ook niet vrij om je ervan af te wenden.”
Uiteindelijk is de vraag niet hoe vaak antisemitisme is veroordeeld, maar wat er daadwerkelijk is gedaan om het te bestrijden.
Dank uw wel. Am Jisraël Chai.
